Duma o hetmanie

Momentem przełomowym w stosunku Żeromskiego do współczesności jest niezrównane arcydzieło splendoru mowy polskiej -„Duma o hetmanie". Jest to ucieczka od rzeczywistości, ale ucieczka połowiczna -myślą i wyobraźnią, nigdy sercem. Serca wyrwać z dziś tworzących się dziejów narodu Żeromski nie może. Nie potrafi zbudować sobie wieżyczki z kości słoniowej,nie umie ani zająć się smakoszowskim kolekcjonowaniem nagromadzonych przez wieki bibliotek kultury, ani uwstecznić swego intuicyjnego odczuwania życia do traktowania duszy indywidualnej jako bezdziejowego, nie związanego z rzeką bytu przypadku.